Cách Chọn Nghề Nghiệp Ước Mơ: 4 Tiêu Chuẩn Giúp Bạn Đi Đường Dài Không Hối Hận

Cách chọn nghề nghiệp đúng không bắt đầu từ câu hỏi “mình thích gì”, mà bắt đầu từ câu hỏi “nghề này có dẫn mình về cuộc sống mình thật sự muốn hay không”. Bạn đã bao giờ ngồi lại lúc mười một giờ đêm, sau một ngày làm việc mệt nhoài, rồi tự hỏi “chọn nghề gì bây giờ”, “30 tuổi có nên chuyển nghề”, “nghề nào phù hợp với mình” chưa? Nếu có, bài này dành cho bạn. Trong hơn mười năm đồng hành cùng các chủ doanh nghiệp và học viên tại Mentorcamp, tôi nhận ra phần lớn người loay hoay không phải vì thiếu năng lực, mà vì chưa có một bộ tiêu chuẩn rõ ràng để soi nghề. Bài viết này là bản hướng dẫn cách chọn nghề nghiệp gồm 4 tiêu chuẩn tôi vẫn dùng, đã giúp nhiều người tìm ra nghề ước mơ và bớt hẳn cảm giác hối tiếc về sau.

Nghề ước mơ không phải sở thích từ nhỏ, vậy nó là gì?

Rất nhiều người tin rằng nghề ước mơ là thứ mình mê từ bé: thích vẽ thì làm hoạ sĩ, thích nói thì làm MC, thích máy tính thì làm lập trình. Niềm tin này nghe rất đẹp, nhưng nó là lý do khiến nhiều người chọn sai. Sở thích lúc mười tuổi được hình thành từ những gì ta nhìn thấy quanh nhà, trên tivi, trong lớp học. Nó là dữ liệu của một đứa trẻ, không phải bản đồ của một người trưởng thành.

Tôi từng hỏi một lớp hơn 100 chủ doanh nghiệp: “Ai đang làm đúng nghề mình mơ hồi nhỏ?”. Chỉ vài cánh tay giơ lên. Nhưng khi hỏi tiếp “Ai đang hài lòng với nghề hiện tại?”, số tay giơ lên nhiều hơn hẳn. Nghĩa là sở thích tuổi thơ và nghề ước mơ là hai chuyện khác nhau. Sở thích là điểm xuất phát tốt để tò mò, không phải tiêu chuẩn để quyết định cả một đời.

Vậy nghề ước mơ là gì? Theo cách tôi định nghĩa trong các buổi định hướng nghề nghiệp, đó là nghề đồng thời đạt bốn điều: là công cụ tạo giá trị thuận lợi ích các bên, có sản phẩm dịch vụ đạt Lâu, Lớn, Lành, bồi dưỡng người làm nghề về Tâm, Tài, Lực, và quan trọng nhất, dẫn bạn về đúng cuộc sống bạn mong muốn. Cách chọn nghề nghiệp có kỷ luật là soi từng tiêu chuẩn này, thay vì chọn theo cảm hứng, theo lương khởi điểm hay theo bạn bè.

Vì sao câu hỏi “nghề nào phù hợp với mình” thường dẫn tới ngõ cụt?

Vì câu hỏi ấy xoay quanh cái tôi. Hỏi “nghề nào phù hợp với mình” là bạn đang chờ một nghề đến vừa khít với con người hiện tại, trong khi con người hiện tại sẽ thay đổi rất nhiều sau ba đến năm năm làm nghề. Cách chọn nghề nghiệp bền vững cần đảo lại: nghề này tạo ra giá trị gì cho ai, và nó sẽ biến tôi thành ai. Bốn tiêu chuẩn dưới đây chính là cách để đảo câu hỏi đó, và bạn có thể áp dụng cho cả việc chọn nghề lần đầu lẫn việc chuyển nghề ở tuổi trưởng thành.

Tiêu chuẩn 1: Cách chọn nghề nghiệp bắt đầu từ công cụ tạo lập giá trị thuận lợi ích các bên

Bản chất của mọi nghề là một công cụ để tạo lập giá trị. Bác sĩ tạo ra sức khoẻ, thợ mộc tạo ra chiếc bàn, người làm marketing tạo ra sự hiểu biết giữa sản phẩm và khách hàng. Khi nhìn nghề như một công cụ, bạn sẽ bớt lãng mạn hoá nó, và bắt đầu đặt câu hỏi thực tế: giá trị nghề này tạo ra chảy về đâu?

Tiêu chuẩn đầu tiên trong cách chọn nghề nghiệp là giá trị đó phải “thuận lợi ích các bên”. Nghĩa là khách hàng được lợi, người làm nghề được lợi, đối tác và cộng đồng quanh nghề cũng được lợi. Một nghề mà bạn kiếm được tiền nhưng khách hàng phải chịu thiệt, hoặc khách hàng vui nhưng bạn kiệt sức và không sống nổi, đều là nghề “nghịch”. Nghề nghịch có thể nuôi bạn vài năm, nhưng hiếm khi nuôi được cả một đời.

Hãy tự kiểm tra bằng ba câu hỏi đơn giản:

• Khách hàng của nghề này, sau khi trả tiền, có thật sự tốt lên không, hay chỉ tạm thời được xoa dịu?
• Những người làm nghề này lâu năm mà tôi biết, họ sống thế nào? Họ tự hào kể về công việc, hay tránh nói về nó?
• Nếu tôi làm nghề này giỏi nhất vùng, những người xung quanh như nhân viên, nhà cung cấp, gia đình có được hưởng lợi theo không?

Nếu cả ba câu đều “có”, bạn đang nhìn vào một nghề thuận. Nếu có câu “không” mà bạn phải ngập ngừng, đó là tín hiệu để cân nhắc kỹ trước khi đặt cược nhiều năm đời mình vào nó. Đừng để lương tháng đầu tiên che mất câu trả lời thật.

Tiêu chuẩn 2: Sản phẩm dịch vụ của nghề phải đạt Lâu, Lớn, Lành

Mỗi nghề đều gắn với một sản phẩm hoặc dịch vụ cụ thể. Tiêu chuẩn thứ hai trong cách chọn nghề nghiệp là sản phẩm ấy phải đạt ba chữ L: Lâu, Lớn, Lành. Đây cũng chính là bộ lọc tôi dùng khi hướng dẫn học viên cách chọn sản phẩm kinh doanh phù hợp với nghề nghiệp, bởi vì chọn nghề và chọn sản phẩm thực chất là hai mặt của cùng một quyết định.

Lâu: nhu cầu có còn tồn tại sau mười năm không?

Một nghề đáng để theo là nghề mà nhu cầu về nó không biến mất khi trào lưu qua đi. Người ta luôn cần ăn, cần khoẻ, cần học, cần được chăm sóc, cần bán được hàng. Ngược lại, có những nghề nở rộ theo một công nghệ hay một xu hướng, rồi lụi tàn cùng nó. Khi bạn đang phân vân “chọn nghề gì bây giờ”, hãy tự hỏi: mười năm nữa, liệu người ta còn trả tiền cho việc này không? Cách chọn nghề nghiệp nhìn xa là chọn nhu cầu gốc, không chọn trào lưu.

Lớn: thị trường có đủ chỗ để bạn phát triển không?

Nghề có nhu cầu lâu nhưng thị trường quá nhỏ sẽ sớm chạm trần. Bạn giỏi lên nhưng thu nhập không tăng theo, vì không có thêm khách để phục vụ. Cách chọn nghề nghiệp có tầm nhìn là chọn nghề mà khi bạn giỏi hơn, thị trường vẫn còn đủ rộng để đón nhận, và có thể mở rộng từ một người làm sang một đội, từ một đội sang một doanh nghiệp.

Lành: bạn có kể về nghề mình cho con nghe được không?

Lành là nghề không hại ai, không phải giấu, không khiến bạn ngại khi người thân hỏi “con đang làm gì”. Có những nghề rất Lâu, rất Lớn nhưng không Lành, và người làm nó thường trả giá bằng sự bất an kéo dài. Một nghề lành cho bạn ngủ ngon, và giấc ngủ ngon là thứ không mua được bằng lương cao.

Trong một buổi tư vấn định hướng nghề nghiệp, một chị chủ cửa hàng thực phẩm chức năng chia sẻ rằng doanh thu rất tốt, nhưng chị luôn thấy áy náy vì phải nói quá về công dụng để chốt đơn. Nghề của chị đạt Lâu và Lớn, nhưng thiếu chữ Lành. Chị đã đổi cách làm: chỉ bán những sản phẩm chị tự dùng và tự tin nói thật. Doanh thu giảm khoảng một phần ba trong sáu tháng đầu, rồi phục hồi dần nhờ khách cũ quay lại. Điều chị nhận được không chỉ là tiền, mà là cảm giác được sống thẳng lưng. Đó là một ví dụ rất rõ về cách chọn nghề nghiệp không chỉ nằm ở chọn nghề gì, mà còn ở chọn cách làm nghề ấy.

Bạn muốn tự soi nghề mình đang làm bằng bộ câu hỏi cụ thể thay vì cảm tính? Hãy đọc 11 câu hỏi tuyên thệ và trả lời thật lòng từng câu. Đây là bài tập tôi giao cho mọi học viên trước khi họ quyết định chuyển nghề hay mở rộng kinh doanh.

Tiêu chuẩn 3: Người làm nghề được bồi dưỡng Tâm, Tài, Lực liên tục

Hai tiêu chuẩn đầu nhìn ra bên ngoài: giá trị và sản phẩm. Tiêu chuẩn thứ ba nhìn vào bên trong bạn. Cách chọn nghề nghiệp khôn ngoan là chọn nghề mà càng làm, bạn càng lớn lên ở ba mặt: Tâm, Tài, Lực. Nghề ước mơ không chỉ là nghề bạn làm được, mà là nghề làm ra bạn.

• Tâm: nghề này khiến bạn tử tế hơn, kiên nhẫn hơn, biết lắng nghe hơn, hay khiến bạn chai sạn và nghi ngờ mọi người?
• Tài: kỹ năng bạn tích luỹ có lũy tiến không? Năm thứ năm bạn có giỏi hơn năm thứ nhất rõ rệt, hay chỉ lặp lại một năm kinh nghiệm năm lần?
• Lực: nghề này bồi đắp sức khoẻ, tài chính và mối quan hệ cho bạn, hay bào mòn cả ba?

Nhiều người chọn nghề vì lương khởi điểm cao rồi mắc kẹt, bởi nghề đó trả tiền nhưng không trả bằng sự phát triển. Ngược lại, có những nghề khởi đầu khiêm tốn nhưng mỗi năm trôi qua, bạn có thêm khách hàng tin tưởng, thêm kỹ năng mới, thêm sức khoẻ tinh thần. Đó là loại nghề đáng để kiên nhẫn, và là loại nghề mà định hướng nghề nghiệp nghiêm túc luôn hướng tới.

Câu chuyện thật: 30 tuổi có nên chuyển nghề?

Anh Tuấn, một học viên tại Mentorcamp, năm 34 tuổi vẫn là kỹ sư giám sát công trình. Thu nhập không tệ, nhưng anh nhận ra mình đang mất dần chữ Lực: lưng đau, hay cáu gắt với vợ con, và không học được kỹ năng nào mới trong ba năm. Anh hỏi tôi câu quen thuộc: “30 tuổi có nên chuyển nghề không, hay đã quá muộn?”.

Tôi không trả lời có hay không. Tôi bảo anh soi nghề mới bằng bốn tiêu chuẩn. Anh chọn mở một xưởng nội thất gỗ nhỏ, tận dụng đúng chuyên môn kỹ thuật cũ. Nghề mới thuận lợi ích các bên, sản phẩm đủ Lâu, Lớn, Lành, và quan trọng là mỗi ngày anh học được một kỹ năng mới về sản phẩm, bán hàng, quản lý thợ. Mười tám tháng sau, xưởng có sáu thợ và doanh thu ổn định, chưa gọi là giàu nhưng đủ để anh về nhà ăn tối cùng con mỗi ngày. Tôi kể chuyện này không phải để khuyên ai cũng bỏ việc, mà để nói rằng chuyển nghề ở tuổi 30 là khả thi nếu bạn có tiêu chuẩn để chọn, thay vì chỉ có sự chán nản để chạy trốn. Và cũng cần nói thật: có những người áp dụng đúng cách chọn nghề nghiệp này mà vẫn cần hai đến ba năm mới ổn định, vì mỗi hoàn cảnh khác nhau.

Tiêu chuẩn 4: Nghề phải dẫn về cuộc sống ước mơ của bạn

Đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất, và cũng là tiêu chuẩn hầu hết mọi người bỏ qua. Cách chọn nghề nghiệp thông thường đi từ nghề đến cuộc sống: chọn nghề trước, rồi cuộc sống ra sao thì ra. Cách chọn nghề nghiệp của người có định hướng đi ngược lại: vẽ rõ cuộc sống mình muốn trước, rồi mới hỏi nghề nào dẫn mình về đó.

Hãy thử dành 20 phút, tắt điện thoại và viết ra cuộc sống bạn muốn có sau năm năm nữa, càng cụ thể càng tốt:

• Bạn thức dậy lúc mấy giờ, ở đâu, và việc đầu tiên bạn làm là gì?
• Một tuần bạn làm việc bao nhiêu giờ, cùng những ai?
• Bạn có bao nhiêu thời gian cho gia đình, cho sức khoẻ, cho việc học?
• Thu nhập ở mức nào là đủ để bạn sống thoải mái và có tích luỹ, không cần con số hoành tráng?

Rồi đặt nghề đang cân nhắc lên bức tranh đó. Nếu nghề ấy đòi hỏi bạn phải rời nhà từ sáu giờ sáng đến chín giờ tối trong mười năm, trong khi bức tranh của bạn là được ăn tối cùng con, thì dù nghề ấy có Lâu, Lớn, Lành tới đâu, nó vẫn không phải nghề ước mơ của bạn. Nó có thể là nghề ước mơ của người khác. Định hướng nghề nghiệp đúng luôn mang tính cá nhân như vậy.

Người Nhật có khái niệm ikigai, giao điểm giữa điều bạn giỏi, điều bạn yêu, điều thế giới cần và điều người ta sẵn sàng trả tiền. Bốn tiêu chuẩn trong bài này cùng tinh thần đó, nhưng thêm một lớp rất thực tế của người làm kinh doanh: nghề phải là con đường về nhà, không phải con đường rời xa nhà.

Ba dấu hiệu bạn đang làm nghề dẫn xa cuộc sống mơ ước

• Bạn hay nói “làm thêm vài năm nữa rồi tính”, và câu đó đã lặp lại quá ba năm.
• Bạn ngại kể với người thân về công việc, hoặc kể mà chỉ toàn than.
• Thu nhập tăng nhưng thời gian, sức khoẻ và niềm vui của bạn không tăng theo.

Nếu bạn thấy mình trong hai trên ba dấu hiệu, đã đến lúc ngồi lại với bốn tiêu chuẩn. Chuyển nghề không phải lúc nào cũng là câu trả lời. Đôi khi bạn chỉ cần đổi cách làm nghề, đổi tệp khách hàng, hoặc đổi vị trí trong chính ngành mình đang ở. Nhưng ngồi lại để soi thì luôn cần, vì cách chọn nghề nghiệp tốt nhất là cách bạn chọn một cách tỉnh táo, không phải cách bạn trôi theo quán tính.

Kết luận: cách chọn nghề nghiệp ước mơ gói gọn trong 4 tiêu chuẩn

Bước đầu tiên bạn cần làm ngay hôm nay rất đơn giản: lấy một tờ giấy, viết tên nghề bạn đang làm hoặc đang cân nhắc, rồi chấm điểm nó theo bốn tiêu chuẩn. Giá trị có thuận lợi ích các bên không. Sản phẩm có Lâu, Lớn, Lành không. Nghề có bồi dưỡng Tâm, Tài, Lực không. Nghề có dẫn bạn về cuộc sống bạn mơ không. Chỉ cần làm bước một, bước hai và bước ba sẽ tự sáng ra, bởi vì khi có tiêu chuẩn, sự mơ hồ không còn chỗ đứng.

Cách chọn nghề nghiệp đúng không hứa hẹn bạn thành công nhanh. Nó chỉ giúp bạn không đi lạc, và đi đủ lâu để giỏi. Chọn nghề thuận, làm nghề lành, sống đời mình mơ.

Nếu bạn muốn đi tiếp cùng tôi trên hành trình định hướng nghề nghiệp và xây dựng công việc kinh doanh bài bản, hãy ghé hoangminhhoa.com để nhận bài viết mới và thông tin các chương trình Mentorcamp sắp tới.

Nội dung mang tính chia sẻ kinh nghiệm và tham khảo, không phải lời khuyên nghề nghiệp hay tài chính cá nhân. Hãy cân nhắc hoàn cảnh của bạn trước khi quyết định.

---